Opis projektu

Już od trzech lat Beata Frankowska i Jarek Kaczmarek ze Stowarzyszenia „Grupa „Studnia O.” prowadzą warsztaty opowiadania na warszawskiej Pradze, w których biorą udział dzieci pochodzenia romskiego. Zajęcia mają charakter integracyjny – prócz dzieci pochodzenia romskiego biorą w nich również udział dzieci zainteresowane cygańską kulturą i artystyczną formą proponowanych przez nas warsztatów, w tym dzieci o różnym stopniu niepełnosprawności intelektualnej.

Ścieżka romska jest kontynuowana w 2014 r. z uczniami Zespołu Szkół Specjalnych na Pradze (ul. Weterynaryjna 3, gdzie zwyczajowo są posyłane dzieci romskie. Efektem pracy warsztatowej jest prezentacja widowiska „Harfa Papuszy”, spektaklu muzycznego z udziałem dzieci romskich i ich polskich kolegów, opartego na wierszach cygańskiej poetki Papuszy i fragmentach książki Angeliki Kuźniak „Papusza”. Podczas spotkania wykorzystaliśmy kadry z filmu „Papusza” Krzysztofa Krauze i Joanny Kos-Krauze. Pokaz odbył się w szkole macierzystej 9 czerwca  oraz w Teatrze Stara Prochownia w Warszawie 10 czerwca 2014 r.

Pokaz „Harfy Papuszy” odbył się również 19 listopada w ramach Międzynarodowego Festiwalu Sztuki Opowiadania 2014 w Instytucie Teatralnym im. Zbigniewa Raszewskiego w Warszawie. Trwałym efektem warsztatów jest płyta „Harfa Papuszy”. Więcej o projekcie: „I o wszystkim zapomnisz”.


W 2013 roku spotkania, wspólne opowiadanie i muzykowanie, odbywały się w Zespole Szkól Specjalnych nr 91 w Warszawie w ramach projektu „Mali ambasadorowie. Opowiedz swoją Warszawę”, przy wsparciu Miasta Stołecznego Warszawy.

Praca z dziećmi romskimi obejmowała kilka etapów. Na początku opowiadaliśmy baśnie cygańskie (na podstawie książki Jerzego Ficowskiego „Gałązka z Drzewa Słońca”), traktując je jako punkt wyjścia do otworzenia sytuacji wymiany opowieści, piosenek i przysłów w języku romskim. Początkową nieufność uczestników udało się nam przełamać dzięki muzyce. Z świetlicy, w której odbywały się spotkania, zaczęły wybrzmiewać na cała szkołę żywiołowe cygańskie piosenki z akompaniamentem akordeonu Roberta Lipki, prowadzącego muzyczną część warsztatów. Byliśmy pod wrażeniem, jak bardzo muzyka otwierała naszych uczestników, jak dzięki niej mogli zaktywizować swoje kulturowe kompetencje (wyczucie rytmu, klaskanie, taniec). Z treści cygańskich baśni wychwytywaliśmy i akcentowaliśmy motywy kształtujące pozytywny świat romskich wartości, takie jak wolność, wędrowny styl życia, szacunek do przyrody, przywiązanie i miłość do rodziny. Również klucz ustnej opowieści okazał się bardzo trafiony – wielokrotnie powtarzana przez nas historia była w naturalny sposób przejmowana przez uczestników warsztatów.

W trakcie żywiołowych spotkań z muzyką i opowieściami w ramach „wymiany” otrzymywaliśmy od dzieci słowa w języku romskim, cygańskie przysłowia, wyliczanki i zagadki, które wplataliśmy w wątki snutej wspólnie opowieści, nadając im rytm i melodię. „Nogi nie chodzą, usta nie jedzą!”, „Dużo dzieci, dużo szczęścia!” – te i inne zawołania rozbrzmiewały w szkole już na przerwach po naszych warsztatach. Wspólnie stworzyliśmy również wizualną prezentację, której elementami były rysunki ilustrujące cygańską baśń, zdjęcia, przedwojenne pocztówki oraz obrazy z motywami cygańskimi. W trakcie zajęć powstał również dwujęzyczny słownik polsko-romski ważnych – z punktu widzenia dzieci – słów.

Efekty naszej wspólnej pracy zaprezentowaliśmy pozostałym uczniom w szkole przy ul. Weterynaryjnej. Na zakończenie tej edycji warsztatów uczestnicy biorący aktywny udział w prezentacji otrzymali „złotą wizytówkę” Małego Ambasadora Polskich Romów.

W dalszej części cyklu warsztatów dokonaliśmy przejścia od opowiadania baśni do współczesnej opowieści miejskiej, związanej z obecnością Romów w Warszawie. Naszymi przewodnikami po cygańskiej Pradze byli zaproszeni goście: seniorzy z zespołu Cała Praga Śpiewa, działającego przy Dziennym Domu Pobytu, ul. Brzeska 4. W czasie międzypokoleniowego spotkania słuchaliśmy wspomnień o dawnej Warszawie z czasów, gdy Romowie jeszcze wędrowali swoimi taborami. Powstała sytuacja wymiany, podczas której uczestnicy warsztatów uczyli się przedwojennych szlagierów z Pragi, sami natomiast opowiedzieli gościom cygańską baśń, zadawali im zagadki i uczyli ich swoich romskich piosenek.

Spotkanie to miało ciąg dalszy w postaci wspólnego spaceru po Pradze, połączonego z opowieściami i śpiewaniem piosenek. Wędrowaliśmy ulicą Brzeską, odwiedzając okoliczne podwórka i tak jak niegdysiejsze cygańskie kapele podwórkowe, dawaliśmy mały koncert mieszkańcom starych kamienic, przy akompaniamencie akordeonu Roberta Lipki. Na placyku zabaw odbył się także mecz futbolowy, w czasie którego przywoływaliśmy postaci słynnych współczesnych piłkarzy pochodzenia romskiego (Zlatan Ibrahimovic, Andrea Pirlo, Rafael van der Vaart). Nasze spotkanie zakończyło się na słynnym Różycu, targu, który pamięta wielokulturowe tradycje Warszawy. Nasz cygański tabor przeniósł się potem do praskiego tramwaju, którym wspólnie wracaliśmy do szkoły…Po spacerze powstała mapa naszej wspólnej wędrówki, na którą wkleiliśmy rysunki i zdjęcia.

Realizacja projektu zbiegła się z wydaniem książek „Chyba za nami nie traficie” Jacka Milewskiego i „Papuszy” Angeliki Kuźniak, z których korzystaliśmy podczas naszej pracy. Mając świadomość, jak wielkie są różnice w wychowywaniu dziewczynek i chłopców w romskiej kulturze, zrobiliśmy osobne spotkanie tylko dla dziewczynek. Spotkanie było poświęcone Papuszy – dziewczynki razem tańczyły i śpiewały fragmenty wierszy Papuszy. Czytaliśmy również fragmenty opowiadania Jacka Milewskiego „Dobranocka”, które integralnie wpisuje się w naszą cygańską baśń o wędrowaniu.

Opowieści i wybrane wątki, które narodziły się i wykrystalizowały w czasie spotkań opowiadaczy i zaproszonych gości z dziećmi romskimi, złożyły się na scenariusz finałowego spektaklu „Tabor warszawski”, który zaprezentowaliśmy na Międzynarodowym Festiwalu Sztuki Opowiadania w Instytucie Teatralnym im. Z. Raszewskiego w Warszawie 14 listopada 2013 r.